Ο Αη-Βασίλης Των Ονείρων (από Κατερίνα)

, Πέμπτη 17/12/2009 - 10:39:04

.
Ο ΑΗ-ΒΑΣΙΛΗΣ ΤΩΝ ΟΝΕΙΡΩΝ

της Κατερίνας Μ. Μάτσου


Κάθε χρόνο τις άγιες μέρες των Χριστουγέννων και της Πρωτοχρονιάς εκατομμύρια παιδιά σε κάθε γωνιά της γης, όλων των φυλών κι όλων των εθνοτήτων περιμένουν ανυπόμονα τον ερχομό του ¶η-Βασίλη, του αγαπημένου ασπρομάλλη γέροντα, που με το σακί του γεμάτο δώρα θα ταξιδέψει σε μια νύχτα τον κόσμο ολόκληρο, για νΆ αφήσει κάτω από κάθε χριστουγεννιάτικο δένδρο, τα δώρα που του ζήτησαν με τα γράμματα ή τις ευχές τους, τα παιδιά του κόσμου.

Η γνωστή μορφή με την κόκκινη στολή, τη μακριά, λευκή γενειάδα, πάντα χαμογελαστός, με το σακί του με τα δώρα πάνω στο ιπτάμενο έλκηθρο, που το σέρνουν οχτώ ζωηρά ελάφια ή τάρανδοι, αποτελεί σήμερα σε παγκόσμια κλίμακα τον πλέον αγαπημένο ήρωα των παιδιών τις μέρες αυτές ακόμη και σε χώρες μη χριστιανικές. Είναι ο ίδιος ο Father Christmas, ο Πατέρας Χριστούγεννα των ¶γγλων, ο Santa Claus των Αμερικανών, ο Per Noel των Γάλλων, ο Sinterklaas των Ολλανδών, ο Χρισκίντ των Γερμανών, ο Λαμ-Κουνγκ-Κουνγκ των Κινέζων, ο Χοτέισο των Ιαπώνων. Είναι με άλλα λόγια ο ¶η-Βασίλης των Ελλήνων.

Η παράδοση αυτή, κοινή σε όλους τους Χριστιανούς, έχει τις ρίζες της στη γιορτή του Χειμερινού Ηλιοστάσιου, που γιόρταζαν, από την προϊστορική ακόμη εποχή, όλοι σχεδόν οι λαοί της Βόρειας και Δυτικής Ευρώπης. Τη μέρα εκείνη οι άρχοντες κάθε τόπου συνήθιζαν να γιορτάζουν μαζί με τους υπηκόους τους στους δρόμους, προσφέροντας δώρα στα μικρά παιδιά. Οι αρχαίοι Ρωμαίοι στις 25 Δεκεμβρίου γιόρταζαν τα Μπρουμάλια (η λέξη υποδηλώνει τη μικρότερη ημέρα του χρόνου, dies brevissima > brevma > bruma). Σε αυτά τιμούσαν την «ημέρα της γεννήσεως του αήττητου Ήλιου» (dies natalis invicti Solis), αφού ο Ήλιος από εκείνες τις ημέρες έπαυε να χαμηλώνει την τροχιά του και άρχιζε να επανέρχεται ψηλά στον ουρανό ως θριαμβευτής, για να ξαναφέρει τη ζέστη και τη ζωή στην παγωμένη φύση. Κάποιους αιώνες αργότερα ο χριστιανισμός υιοθέτησε την ημερομηνία (επισήμως από τον 6ο αι.) αλλάζοντας το τιμώμενο πρόσωπο στον «Ήλιο της Δικαιοσύνης» (κατά το τροπάριο των Χριστουγέννων), τον Ιησού Χριστό.
Στις παραδόσεις όλων των λαών της Ευρώπης υπάρχει παντού κάποιο μυθικό πρόσωπο -νεράιδα, ξωτικό ή θεός- που κάποια συγκεκριμένη ημέρα του χρόνου και για κάποιο επετειακό λόγο ή σαν τιμωρία μοιράζει δώρα στα μικρά παιδιά. Τέτοιος είναι ο καλοκάγαθος γίγαντας Γκαργκάν στην παράδοση των Κελτών, που κουβαλούσε πάντα ένα τεράστιο καλάθι γεμάτο δώρα, η Λα Μπεφάνα στην Ιταλία, που μοίραζε δώρα στα παιδιά και αποκάλυπτε στις νέες και στους νέους μυστικά σχετικά με το μελλοντικό τους γάμο, σαν τιμωρία που αμέλησε να ακολουθήσει τους τρεις μάγους και να πάει να δει κι αυτή το νεογέννητο Χριστό, αλλά και η γριά Μπαμπούσκα στη ρωσική παράδοση, που καταδικάστηκε να τριγυρνάει την ημέρα των Θεοφανίων και να μοιράζει δώρα στα παιδιά, σαν τιμωρία κι αυτή, επειδή έδωσε λάθος κατευθύνσεις σε κάποιους προσκυνητές για το δρόμο προς τη Βηθλεέμ.

Το 12ο αιώνα Γαλλίδες καλόγριες μοίραζαν δώρα στη μνήμη του Αγίου Νικολάου. Αυτή θεωρείται η απαρχή του εθίμου στη δυτική κουλτούρα. Την ίδια εποχή γίνεται ο συγκερασμός του Αγίου με τη πληθωρική σκανδιναβική θεότητα Οντίν, που διέθετε πλούσια γενειάδα και πετούσε καβάλα σε οκτάποδο άλογο.

Στην ευρωπαϊκή δύση το πρόσωπο του ¶η-Βασίλη έχει ταυτιστεί με την ιστορία του Αγίου Νικολάου, αρχιεπίσκοπου Μύρων, που φημιζόταν για τη γενναιοδωρία του. Τα δικά του έργα ενέπνευσαν μετά το Μεσαίωνα για τη δημιουργία της μυθικής μορφής του Sinterklaas, που τιμάται στην Ολλανδία, στο Βέλγιο και στη Γερμανία. Το όνομα Santa Claus είναι μία παράφραση του ολλανδικού ονόματος Sinterklaas, που μετέφεραν και εδραίωσαν στο Νέο Κόσμο, στο Νέο ¶μστερνταμ (σήμερα Νέα Υόρκη) οι Ολλανδοί μετανάστες. Το Δεκέμβριο του 1773 και ξανά το 1774 εφημερίδα της Νέας Υόρκης αναφέρει ότι ομάδες ολλανδικών οικογενειών συγκεντρώθηκαν για να τιμήσουν την επέτειο του θανάτου του Αγίου Νικολάου (στις 6 Δεκεμβρίου). Το 1804 ο John Pintard, μέλος της New York Historical Society, στην ετήσια συγκέντρωση του συλλόγου μοίρασε ξυλογραφίες με τη μορφή του Αγίου Νικολάου. Το φόντο της εικόνας περιλάμβανε οικείες εικόνες του αγίου και κάλτσες γεμάτες παιχνίδια και φρούτα, κρεμασμένες σε ένα τζάκι. Το 1809 ο Washington Irving βοήθησε να ανεβεί η δημοτικότητα του Sinterklaas, όταν στο βιβλίο του «The History of New York» ανέφερε τον ¶γιο Νικόλαο σαν προστάτη άγιο της Νέας Υόρκης. Το 1822 ο Αμερικανός συγγραφέας Κλέμεντ Μουρ έγραψε το ποίημα «Ήταν τη νύχτα πριν απΆ τα Χριστούγεννα» για τις τρεις κόρες του. Εκεί υπάρχει η πρώτη περιγραφή του Santa Claus και της δράσης του στη σημερινή παγκόσμια εκδοχή. Λίγα χρόνια αργότερα το 1863 ο Αμερικανός ζωγράφος Τόμας Ναστ δημοσίευσε σε μια εφημερίδα του πρώτο πορτρέτο του Santa Claus, βασισμένο στο ποίημα του Μουρ.

Στα ελληνικά δεδομένα η μετατροπή αυτή της μορφής του Αγίου φαίνεται να πέρασε περίπου στη δεκαετία 1950-1960, κυρίως στον αστικό πληθυσμό από τους «συγγενείς» μετανάστες που με τις ευχητήριες κάρτες τους εισήγαγαν τον «δυτικό» ¶η-Βασίλη.

Ο ΑΙ-ΒΑΣΙΛΗΣ ΤΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ

Στην Ελλάδα και στην ορθόδοξη λατρεία το καλό πνεύμα της Πρωτοχρονιάς ταυτίστηκε με το Μέγα Βασίλειο, το μεγάλο ιεράρχη, επίσκοπο Καισαρείας της Καππαδοκίας, κορυφαίου θεολόγου του 4ου αιώνα και ενός από τους Τρεις Ιεράρχες, τους προστάτες των γραμμάτων και της παιδείας, που η εκκλησία μας τιμά τη μνήμη του την 1η Ιανουαρίου.

Ο Μέγας Βασίλειος ήταν ένας βαθιά μορφωμένος και εξαιρετικά δραστήριος άνθρωπος. Γεννήθηκε το 330 στη Νεοκαισάρεια του Πόντου και από παιδί ακόμα έλαχε βαθιάς, χριστιανικής μόρφωσης. Συμπλήρωσε τις σπουδές του στην Καισάρεια, στην Κωνσταντινούπολη και αργότερα στην περίφημη Φιλοσοφική Σχολή των Αθηνών, όπου γνωρίστηκε και συνδέθηκε με στενή και ειλικρινή φιλία με το Γρηγόριο, που αργότερα έγινε επίσκοπος στη Ναζιανζό. Σπούδασε ρητορική, φιλοσοφία, αστρονομία, γεωμετρία, ιατρική, φιλολογία και φυσική στην Αθήνα και περιόδευσε στην Αίγυπτο, στη Μεσοποταμία, στην Παλαιστίνη και στην Κοίλη Συρία, για να γνωρίσει από κοντά τους ασκητές και να σπουδάσει το μοναχισμό, που τον γοήτευε πάντα. Με συντροφιά το φίλο του Γρηγόριο Ναζιανζηνό, συνέταξαν ένα απάνθισμα από τα έργα του Ωριγένη, τη «Φιλοκαλία», και τους μοναχικούς κανόνες που αποτελούν τη βάση του ορθόδοξου μοναχισμού.

Οι ανάγκες της Εκκλησίας, που χειμαζόταν την εποχή εκείνη από την αίρεση του αρειανισμού και η απαίτηση του λαού τον έκαναν να διακόψει το μοναχικό του βίο και να χειροτονηθεί πρεσβύτερος στην Καισάρεια της Καππαδοκίας. Το 370 διαδέχθηκε στον επισκοπικό θρόνο το μητροπολίτη Καισάρειας Ευσέβιο. Χαρακτηριστικό ήταν το θάρρος και η τόλμη του απέναντι στον αρειανό αυτοκράτορα Ουάλη, που θέλησε να τον απειλήσει. Αφιέρωσε όλη του τη ζωή στην αντιμετώπιση σοβαρών προβλημάτων της εκκλησίας και στη φροντίδα του ποιμνίου του. Οι βαριές όμως εκκλησιαστικές και κοινωνικές φροντίδες αποδείχθηκαν αβάστακτες για τον ασκητικό και ασθενικό ιεράρχη. Ο Μέγας Βασίλειος πέθανε την 1η Ιανουαρίου του 379 σε ηλικία μόλις 49 χρόνων και πάμφτωχος, καθώς είχε σπαταλήσει όλη την περιουσία του για την φροντίδα του ποιμνίου του. ¶φησε όμως πίσω του ένα πλούσιο έργο. Εκτός από τα αμέτρητα συγγράμματά του και τη μάχη του εναντίον του αρειανισμού, έγινε γνωστός κυρίως για τη φιλανθρωπία του. Φρόντισε να χτιστούν νοσοκομεία, φτωχοκομεία, ορφανοτροφεία και γηροκομεία και φρόντιζε πάντα όσους είχαν την ανάγκη του. ΓιΆ αυτό δίκαια οι Έλληνες τον ταύτισαν με τον φορέα των δώρων της Πρωτοχρονιάς, υιοθετώντας το δυτικό, εμφανισιακό πρότυπο του Santa Claus και αλλάζοντας του απλά το όνομα.

Ο ¶η - Βασίλης των Ελλήνων απέχει πολύ από το χοντρούλη και εύθυμο Santa Claus της Βόρειας Ευρώπης. Η παράδοση και οι γραπτές μαρτυρίες τον παρουσιάζουν αδύνατο, μελαχρινό, με μαύρα γένια και γελαστό πάντα. Σύμφωνα με την παράδοση αμέσως μετά τα Χριστούγεννα ξεκινούσε πεζός μΆ ένα ραβδί στο χέρι, απΆ όπου με θαυμαστό τρόπο βλάσταιναν ή ζωντάνευαν κλαδιά και πέρδικες -σύμβολα δώρων- και περνούσε από διάφορους τόπους. Δεν έφερνε στους ανθρώπους δώρα. Τα δώρα του ήταν περισσότερο συμβολικά: η ιερατική ευλογία του και η καλή τύχη.

Από τον Μέγα Βασίλειο ξεκίνησε και η παράδοση της βασιλόπιτας της Πρωτοχρονιάς με το τυχερό φλουρί. Όπως η παράδοση αναφέρει όταν ο Μέγας Βασίλειος ήταν Επίσκοπος στην Καισάρεια, ο Έπαρχος της Καππαδοκίας πήγε στην πόλη για να εισπράξει φόρους. Οι κάτοικοι ζήτησαν τότε τη βοήθεια του ποιμενάρχη τους. Αυτός τους συμβούλεψε να φέρουν ό,τι πιο πολύτιμο έχουν και, αφού μάζεψαν πολλά δώρα, κοσμήματα και χρυσά νομίσματα, βγήκαν μαζί με το Δεσπότη τους να προϋπαντήσουν τον Έπαρχο. Η εμφάνιση και η πειθώ του Μεγάλου Βασιλείου καταπράυνε τον Έπαρχο, ο οποίος τελικά δε θέλησε να πάρει τα δώρα. Όταν όμως ο Επίσκοπος τους προσπάθησε να μοιράσει πίσω στους πιστούς τα δώρα που ο καθένας είχε προσφέρει, ο χωρισμός αποδείχτηκε ιδιαίτερα δύσκολος, καθώς πολλοί είχαν προσφέρει όμοια κοσμήματα και νομίσματα. Τότε ο Μέγας Βασίλειος τους διέταξε να φτιάξουν το απόγευμα του Σαββάτου πίτες και να βάλουν μέσα σε κάθε μία από ένα αντικείμενο. Την επομένη τους τις μοίρασε και, σαν από θαύμα, κάθε ένας βρήκε μέσα στην πίτα αυτό που είχε προσφέρει.

Είτε σαν μεσαιωνικός πεζοπόρος, είτε σαν εύθυμος Santa Claus, ο ¶γιος Βασίλειος, ο πρωτοχρονιάτικος δικός μας ¶η-Βασίλης, έμεινε στην αντίληψη του λαού μας σαν ένας ανθρώπινος άγιος, που ζει και περπατά ανάμεσα μας. Ένας καλοδεχούμενος επισκέπτης, που κάθε πρώτη του χρόνου ξεκινά από την Καισάρεια της Καππαδοκίας και ταξιδεύει στον κόσμο, χαρίζοντας την ευχή του και την καλή τύχη.

Κοζάνη, Δεκέμβριος 2007



* Και ένα χαρακτηριστικό της επικράτησης κάποιων πολυεθνικών: Μέχρι τη δεκαετία του Ά30 η στολή του ¶ι-Βασίλη είχε τα χρώματα του ουράνιου τόξου, δεν είχε δηλαδή κάποιο συγκεκριμένο χρώμα. Το 1931 ο σχεδιαστής Χέιντον Σάντμπλομ, για τις ανάγκες ενός διαφημιστικού της Coca-Cola έβαψε τη στολή του με το χαρακτηριστικό κόκκινο χρώμα του αναψυκτικού. Όπως δηλαδή τον γνωρίζουμε μέχρι σήμερα.



ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ
- Σπ. Δημητρέλη. Ιδού ο Έλληνας ¶η Βασίλης. ΤΑ ΝΕΑ, 31/12/1994, σελ. 18.
- Στρ. Θεοδοσίου - Μ. Δανέζης. Η οδύσσεια των ημερολογίων.
εκδ. ΔΙΑΥΛΟΣ. Αθήνα : 1995.
- Μάρθα Καϊτανίδη. Η Coca Cola, μαμά του Αϊ-Βασίλη. ΤΑ ΝΕΑ, 16 Δεκεμβρίου 2006, σελ. 14.
- Δημ. Σ. Λουκάτου. Χριστουγεννιάτικα και των γιορτών.
εκδ. ΦΙΛΙΠΠΟΤΗ. Αθήνα : 1997.
- ΜΑΛΛΙΑΡΗΣ – ΠΑΙΔΕΙΑ. Εγκυκλοπαίδεια
εκδ. Μαλλιάρης-Παιδεία/Πήγασος Εκδοτική Α.Ε. Θεσσαλονίκη : 2005.
- ΠΑΠΥΡΟΣ - ΛΑΡΟΥΣ - ΜΠΡΙΤΑΝΙΚΑ. Εγκυκλοπαίδεια.
εκδ. ΠΑΠΥΡΟΣ. Αθήνα : 1990.

ΙΣΤΟΣΕΛΙΔΕΣ
- https://en.wikipedia.org/wiki/Saint_Basil
- https://en.wikipedia.org/wiki/Santa_Claus



Αυτό το κείμενο είναι απο Giapraki.com
( https://giapraki.gr/e107_plugins/content/content.php?content.1991 )


Χρόνος παραγωγής σελίδας: 0.0545 δευτερόλεπτα, 0.0032 απο το χρόνο αυτό για SQL queries. DB queries: 18.